De overgang naar het nieuwe pensioenstelsel – vastgelegd in de Wet toekomst pensioenen (WTP) – vraagt van pensioenfondsen een hernieuwde blik op hun beleid en risicobeheersing. Een cruciaal onderdeel daarvan zijn de scenarioberekeningen die pensioenfondsen uitvoeren met behulp van Asset Liability Management (ALM).

In de praktijk zien we dat veel fondsen hun besluitvorming baseren op de uniforme economische scenario’s van De Nederlandsche Bank (DNB). Toch is het van groot belang dat fondsen ook eigen, fondsspecifieke scenariosets én stressscenario’s inzetten. Dit artikel belicht waarom het gebruik van eigen scenario’s essentieel is, de tekortkomingen van de DNB-set, het belang van stressscenario’s, en wat dit betekent voor het beleid van pensioenfondsen.

Scenario-analyse onder de Wet toekomst pensioenen

De Wet toekomst pensioenen (Wtp) en het bijbehorende Besluit toekomst pensioenen geven richting aan het gebruik van scenario-analyses. Hierin wordt scenario-analyse gedefinieerd als een stochastische berekening op basis van de uniforme scenario’s van DNB. Deze scenario’s zijn verplicht voor onder andere het berekenen van transitie-effecten (zoals netto profijt en pensioenverwachtingen in drie scenario’s) en het vaststellen van de risicohouding.

Tegelijkertijd schrijft de Wtp voor dat pensioenfondsen bij het vertalen van de risicohouding naar het beleggingsbeleid of de toedelingsregels gebruik moeten maken van fondsspecifieke scenario’s. In sommige gevallen mogen fondsen kiezen welke scenario’s ze hanteren, bijvoorbeeld bij het beoordelen van de evenwichtigheid van een solidariteitsreserve. De wetgever erkent dus het belang van beide benaderingen, maar ziet voor beleidsvorming een duidelijke rol voor eigen economische (stress)scenario’s.

Uniforme DNB-scenario’s versus fondsspecifieke scenario’s

De uniforme scenario’s van DNB zijn ontwikkeld om vergelijkbaarheid tussen fondsen te waarborgen. Dit is belangrijk voor communicatie met toezichthouders en deelnemers. Echter, deze scenario’s houden géén rekening met de specifieke samenstelling en diversificatie van de beleggingsportefeuille van het fonds. Diversificatie is juist een van de belangrijkste instrumenten die pensioenfondsen gebruiken om risico’s te verlagen en de kans op verlagingen van pensioenen te minimaliseren.

Fondsspecifieke scenario’s zijn daarentegen toegespitst op de unieke situatie van het fonds. Ze houden rekening met de daadwerkelijke beleggingsmix, het risicoprofiel en de eigen beleidskeuzes. Dit levert uitkomsten op die veel beter aansluiten bij de realiteit van het fonds en biedt bestuurders meer relevante stuurinformatie en geven de deelnemers een realistischer beeld.

Het belang van stressscenario’s

Naast reguliere economische scenario’s is het uitvoeren van stressscenario’s een essentieel onderdeel van risicobeheer voor pensioenfondsen. Stressscenario’s zijn bedoeld om de veerkracht van het fonds te toetsen onder extreme marktomstandigheden, bijvoorbeeld een plotselinge daling van de aandelenmarkten, een sterke stijging van de rente of een combinatie van economische shocks.

Het uitvoeren van stressscenario’s naast fondsspecifieke economische scenario’s is belangrijk omdat:

• Onvoorziene risico’s zichtbaar worden: Waar reguliere scenario’s vaak uitgaan van verwachte marktontwikkelingen, brengen stressscenario’s de gevolgen van specifieke, uitzonderlijke, maar plausibele gebeurtenissen in beeld, zoals o.a een stagflatie of een deflatiescenario.
• Beleidsreserves en buffers getoetst worden: Bestuurders krijgen inzicht of en de mate waarin de reserves (solidariteit of risicodelingsreserve) en de verwachte uitkeringen van deelnemers van het fonds bestand zijn tegen zware tegenvallers.
• Toezichthouders eisen het: De Wtp vereist expliciet aandacht voor stressscenario’s bij het beoordelen van de financiële positie en het risicoprofiel van een fonds.
• Communicatie met deelnemers verbetert: Door open te communiceren over de mogelijke impact van stresssituaties kunnen fondsen deelnemers beter voorbereiden op eventuele ingrepen.

Stressscenario’s bieden daarmee een onmisbare aanvulling op reguliere economische scenario’s. Ze versterken de governance en dragen bij aan een robuuster pensioenbeleid en creeren een realischer beeld voor deelnemers.

De impact van scenario’s op uitkomsten: een praktijkvoorbeeld

De verschillen tussen het rekenen met DNB-scenario’s en eigen scenario’s zijn substantieel. Dit blijkt bijvoorbeeld uit analyses rondom de vervangingsratio (de verhouding tussen pensioeninkomen en het laatste loon). Bij gebruik van fondsspecifieke scenario’s en een gediversifieerde portefeuille blijken de verwachte pensioenuitkeringen structureel hoger te liggen dan bij berekeningen op basis van de DNB-set, waarin de effecten van diversificatie ontbreken.

Een ander voorbeeld is de kans op verlagingen van pensioenen. Scenario’s gebaseerd op een gespreide portefeuille laten zien dat de kans op en de mate van verlagingen significant lager zijn dan in scenario’s waarin slechts met aandelen en vastrentende waarden wordt gerekend. De DNB-set, waarin diversificatie ontbreekt, geeft een veel somberder beeld. Dit is logisch: het doel van een gespreide portefeuille is juist risicoreductie. Het niet meenemen van deze spreiding leidt tot een overschatting van risico’s en een onderschatting van het te verwachten pensioenresultaat. Om een voorbeeld te geven: in de praktijk zien wij dat met een eigen scenarioset de VVR’s met ongeveer 10% stijgen. Bij de kans op korting zien we een groter diversificatie-effect. Met een eigen scenarioset daalt de kans op korting aanzienlijk, tot wel 50%.

Tekortkomingen van de DNB-scenarioset

De DNB-scenarioset kent enkele belangrijke beperkingen:

1. Geen diversificatie: Door de verplichte mapping naar slechts twee beleggingscategorieën (aandelen en vastrentende waarden) blijft het effect van een gespreide portefeuille buiten beschouwing.
2. Beperkte aansluiting bij het fonds: De uniforme scenario’s zijn generiek en sluiten vaak onvoldoende aan bij de specifieke beleggingsmix en risicohouding van het fonds.
3. Beperkte beleidswaarde: Omdat de scenario’s niet representatief zijn voor het daadwerkelijke beleid van het fonds, zijn ze minder geschikt als basis voor strategische (beleggings)beleidsbeslissingen.
4. Vergelijkbaarheid versus relevantie: Waar de DNB-set vooral inzet op vergelijkbaarheid, biedt de eigen scenarioset juist meer relevante en bruikbare informatie voor het fonds zelf.

Deze tekortkomingen maken dat de DNB-sets vooral geschikt zijn voor de verplichte externe rapportage en communicatie, maar niet voor het vaststellen van het eigen (beleggings)beleid.

De kracht van fondsspecifieke scenario’s

Het gebruik van eigen scenario’s biedt pensioenfondsen de volgende voordelen:

• Beleidsrelevantie: De uitkomsten sluiten direct aan bij de investment beliefs, het beleid en de beleggingsmix van het fonds.
• Betere risicosturing: Door diversificatie te modelleren, krijgen bestuurders een realistischer beeld van de risico’s.
• Toetsing van ambities: De haalbaarheid van het pensioenresultaat en de kans op verlagingen kunnen betrouwbaarder worden ingeschat.
• Meer grip op communicatie: Bestuurders kunnen deelnemers eerlijker en accurater informeren over de verwachtingen.

Wanneer welke scenario’s gebruiken?

De wetgever biedt een duidelijk kader: beleid wordt vastgesteld op basis van eigen scenario’s, terwijl toetsing en communicatie met deelnemers plaatsvinden op basis van de uniforme scenario’s van DNB. In de praktijk is het verstandig om beide scenario’s naast elkaar te gebruiken. Zo krijgen bestuurders inzicht in de verschillen en kunnen zij beter uitleggen waarom beleidskeuzes worden gemaakt. Daarnaast is het essentieel om stressscenario’s als vast onderdeel van het risicobeheer te hanteren, zodat ook de weerbaarheid tegen onverwachte schokken inzichtelijk wordt gemaakt.

Het is belangrijk te voorkomen dat een heel beleidsproces wordt ingericht op basis van slechts één type scenarioset, om vervolgens tot de ontdekking te komen dat de uitkomsten in de andere “wereld” wezenlijk anders zijn. Door in een vroegtijdig stadium de verschillen van de DNB-set, fondsspecifieke set en stressscenario’s in kaart te brengen, zijn bestuurders, naast het ontwikkelen van een robuuster (beleggings)beleid ook beter voorbereid op de dialoog met deelnemers en toezichthouders en het nemen van verantwoordelijkheid voor het eigen fondsbeleid.

Conclusie

De keuze van scenario’s is bepalend voor de uitkomsten van ALM-berekeningen en daarmee voor het beleid en de communicatie van pensioenfondsen. Waar de DNB-scenario’s vooral geschikt zijn voor externe toetsing en vergelijkbaarheid, zijn fondsspecifieke scenario’s onmisbaar voor een realistische en relevante beleidsvorming. De kracht van diversificatie en het aansluiten bij het eigen profiel maken dat pensioenfondsen niet zonder hun eigen scenario’s kunnen beleid kunnen maken. Stressscenario’s vormen daarnaast een essentieel aanvullend instrument om de robuustheid van het fondsbeleid onder extreme omstandigheden te toetsen. Bestuurders doen er goed aan om alle (beschikbare) scenario’s te benutten, de verschillen te duiden en zo tot weloverwogen besluiten te komen in het belang van hun deelnemers. Heeft u als bestuurder dat ook op deze manier gedaan?